تعزیه در دوره قاجار

تعزیه در دوره قاجار دو شنبه 7 اردیبهشت 1394

 

موضوع تعزیه در دوره قاجار

نویسنده:مریم فتح اله زاده

تحصلات : کارشناس ارشد نقاشی

مقدمه ای بر تعزیه

 

تعزیه نمایش بومی و بوم شناسانه ما ایرانیان است . برج و باروی بلند از ساخت عمارتی عظیم به نام درام شیعی که در کنار گو نه هایی چون درام بودایی و هندو قامت برافراشته و  در جهان نمایش امروز سخت تاثیر گذار و منبعی برای نظریه پردازان هنر تئاتر جهانی شده است با نگاهی بر شناسه و کارنامه تعزیه به گونه ای یگانه از ژانری هنری در خانواده ای درام آیینی جهان دست می یابیم که چنان گهواره ای در خور تمدن ،فرهنگ،دین و باورها ،خلاقیت شعری – موسیقیایی ،آداب و آیین و فولکور ایرانیان را در خود دارد و تا روزگارنو و نوین به مهر و نوازش این دردانه پرداخته است . این هنر برخاسته فرهنگ و آیین ایرانی است . در زمانه ی جهانی شدن و ضد جهانی شدن ،جهانی سازی همسان سازی و فرهنگ ها ، بنابه گفته ی اکثر صاحب نظران این حوزه قادر به گشودن باب گفتگو با پژوهشگران و منتقدان نمایش و هنر اقصی نقاط گیتی است.

در پیشینه قومی ملت بزرگ فرهنگ ایرانی اسلامی و در این میان فرهنگ عاشورایی و محرم و خصوصا روز عاشورا چون پرچمی است که درتاریخ به اهتزاز درآمده است . پرچم سرخی از پیام سرخ رسالت داری بزرگ . تعزیه دقیقا بر اساس حق طلبی ایثار، فداکاری، وفاداری، و از خود گذشتگی و شهادت امام حسین و یاران او استوار است.

آیین ها و مناسک مذهبی در ایران در قالب تعزیه خود را می نمایاند گرچه به ظاهر در این زمینه سخن بسیار است و اهل فن را گاه به چالش کشیده اما هستند کسانی نظیر پیتر چلکوفسکی که تعزیه ایرانی را بسیار با ارزش یافته و درباره ی آن اینگونه نوشته است (تعزیه پدیده ای نادری است که دارای جنبه های مذهبی ،اجتماعی، سیاسی ، فرهنگی ، نمایشی، ادبی فولکوریک، موسیقیایی ،روایی ، و فلسفی است و در آن دموکراسی اسلام به طور کامل رعایت می شود و تعزیه خوانی جزئی از زندگی مردم ایران به شمار می رفته است و نمی توان آن را نادیده انگاشت و بر آن خط بطلان کسید)

تعزیه هایی نظیر سوگ سیاوش ،کین ایرج و.... از نمونه هایی هستند که روند زندگی قبل از اسلام ایرانیان یاد شده اند اما تعزیه بعد از اسلام در سال 61 هجری و خون سرخی که بر پهن دشت کربلا ریخته شده جان تازه ای گرفت.

تعزیه ها را می توان در سه دسته تقسیم کرد : نخست تعزیه های اصلی که به واقعه کربلا و شهادت خاندان عصمت و طهارت مربوط می شود و کلا تراژیک و حزن انگیز است . این دسته از تعزیه ها (واقعه) نام گرفته اند. . (پیش واقعه) عنوانی است برای  تعزیه های تفننی بکار می رود که داستان مستقل به خود ندارد . بلکه پیش از واقعه اجرا می شود و به واقعه ختم می شود و با اجرای واقعه کمال می یابد . دسته دیگر تعزیه های فکاهی و خنده دار است که (گوشه ) نامیده میشود .

در یک روند شکل گیری دکتر رضا خاکی ،محقق امر تعزیه می نویسد :از زمان شکل گیری اولین مراسم و آیین های عزاداری برای قهرمانان کربلا تا دوره شکل گیری این مراسم به صورت نمایش (تعزیه ) قرن ها فاصله است . در این فاصله انواع گوناگونی از تظاهرات مذهبی پدیدار گردیده است . از مناقب خوانی و قصاید خوانی تا مرثیه سرایی و نوحه سرایی و سرانجام روضه خوانی و تعزیه .

سیر تعزیه  در دوره قاجار

تعزیه ایرانی پس از گذر از مراحل گوناگونی نظیر دوران صفویه و زندیه اوج خود را در دوران قاجاریه یافت تا جایی که تکایای متعددی در ایران ساخته شد. تکایایی که بر اساس دو شیوه معماری شناخته شده یعنی کاروان سرا و زورخانه هایی ایرانی بود . البته عده ای را عقیده بر آن است که این شیوه ی معماری و از جمله بزرگترین تکیه ایران (تکیه دولت) بر گرفته است تالارهای نمایشی اروپا بود . در این باره آقای ملک پور که از محققان امر تعزیه اند می نویسد (ناصرالدین شاه که مردی متظاهر تجمل پرست بود ،پس از سه بار سفر اروپا و دیدن تالار نمایش آن ها ، تعزیه را وسیله ای برای نشان دادن شکوه و عظمت مذهبی خود قرار داد . بطوریکه در شهر تهران بیش از سیصد تکیه ساخته شد.

تعزیه در دوران قاجار رونق تازه ای گرفت و با توجهی که سلسله قاجاریه خصوصا ناصرالدین شاه به آن نشان داد، به اوج رسید در دوره ی قاجار علاوه بر گسترش و عمومیت تعزیه در میان عامه ی مردم و اصناف مختلف چند دگرگونی با تحول در تعزیه و تعزیه خوانی روی داد :

  • 1-تحول کمی : نخستین تحول تقریبا از زمان فتحعلیشاه آغاز شد و افزایش شمار مجالس تعزیه بود.
  • 2-تحول کیفی : تحول کیفی تعزیه که در دوره ی ناصرالدین شاه روی داد کم و بیش تا اوایل دوره مشروطه نیز ادامه یافت در سه زمینه ادبی موسیقیایی و نمایشی تعزیه بود
  • 3-تحول اجتماعی: تحول دیگر که در تعزیه خوانی ها روی داد گرایش و علاقه اعیان و اشراف و شاه و درباریان به تعزیه بود . در واقع تعزیه همان مذهب شیعه نخست در میان عامه مردم و اصناف خردهپا رشد و گسترش یافت سپس در میان طبقات بالای جامعه راه یافت .

چراغ تعزیه علی رغم شکوه و عظمتی که در دوره ی ناصرالدین شاه در دوره ای بعد به افول گرایید . استقبال کم نظیر مردم بخاطر روح ساده ی مذهبی آن بود که اساطیر مذهبی و حماسه عاشورا را برای آنها زنده میکرد. مردم به صورت نوعی حماسه ی ملی به آن می نگریستند . اما به تدریج این حماسه ی مذهبی و این گردهمایی مقدس با تجمل و تفریح و سرگرمی و تعلقات نفسانی بر پادارندگان و حامیان آن ارزش مذهبی و حماسی خود را از دست داد. و از صورت عزاداری بیرون آمد.

 

منابع:

چلکوفسکی: پیتر ،مقاله از : نمایش دینی به سوی نمایش ملی.

جنتی عطایی ،ابولقاسم ،بنیاد نمایش در ایران ،انتشارات صفی علیشاه 1356

خاکی ، رضا ،تعزیه نامه ها (ایران نامه ) سال نهم شماره 2

ملک پور ،جمشید برگزیده ای از تاریخ نمایش در ایران ،نشر کیهان 1364

 

 


برچسب ها:

بحث و نظرات

ارسال نظر

لطفاَ همه فیلدها را پر کنید
نام و نام خانوادگی
ایمیل

آخرین